رباعیات حکیم عمر خیام نیشابوری

بخشی از پیشگفتار کتاب رباعیات حکیم عمر خیام نیشابوری:

حکیم عمر خیام (عمربن ابراهیم خیّام نیشابورى) از حکما و ریاضى دانان و شاعران بزرگ ایران در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم در عصر سلجوقى است. او فقه را در محضر امام موفق نیشابورى آموخت و سپس حدیث، تفسیر، فلسفه، حکمت و ستاره‏ شناسى را نیز فراگرفت. برخى او را از شاگردان شیخ‏‌الرّییس ابوعلى سینا مى‏دانند.البته شاید هم خیّام درفلسفه و حکمت خود را پیرو مکتب ابن سینا دانسته باشد. خیّام با خواجه نظام‏ الملک طوسى نیز رابطه‏‌ى خوبى داشت. بنابراین به دعوت وى که در آن زمان وزیر سلطان ملکشاه سلجوقى بود، به اصفهان رفت تا سرپرستى رصدخانه‏ى اصفهان را به عهده بگیرد.در حدود سال ۴۵۸ طرح اصلاح تقویم را تنظیم و تقویم جلالى را که به نام جلال‏الدینملک شاه سلجوقى مشهور است تدوین نمود. قدیمى‏ترین منبع و مأخذى که در آن از خیّام نامى آمده «چهار مقاله‏ى نظامى عروضى» است. درباره‌‏ى رباعیّات خیّام پژوهشهاى فراوانى به زبان فارسى و زبانهاى دیگر صورت گرفته است. استقبال بى‏‌نظیرى که از خیّام و افکار او در جهان به عمل آمده، سبب شده است که رباعیّات او به بیشتر زبانهاى زنده‏‌ى دنیا ترجمه شود. «ادوارد فیتزجرالد» انگلیسى رباعیّات خیّام را بهزبان انگلیسى ترجمه نمود که این کار سبب شهرت هر چه بیشتر خیّام و رباعیّات او درغرب گردیده است. بنابراین، اگر چه جایگاه علمى خیّام برتر از پایگاه ادبى اوست، لیکنشهرت جهانى وى به عنوان شاعر، تا حدود زیادى مرهون فیتزجرالد انگلیسى مى‏باشدکه توانسته است با ترجمه‏ى شاعرانه‏اش، رباعیّات خیّام را به جهانیان بشناساند.اکثر اینترجمه‏ها نیز با تحقیقاتى درباره‏ى احوال و آثار و افکار خیّام همراه است.

دانشنامه‏‌ى خیّامى در واقع مجموعه‏‌ى رسائل علمى، فلسفى و ادبى عمرخیّام، که در سال۱۳۷۶ خورشیدى (مطابق با ۱۹۹۷ میلادى ) به مناسبت سال جهانى بزرگداشت وى ازسوى یونسکو ( UNESCO ) اعلام شد، در اردیبهشت ماه سال ۱۳۷۷ به جامعه‏‌ی ایرانیان فرهیخته در عرصه‏‌هاى پژوهشهاى ایرانى و تاریخ علوم در ایران هدیه گردید.

در واقع، خیّام زندگی‌اش را به عنوان ریاضى‏دان، ستاره‏شناس و فیلسوف مشهور سپرىکرد. در حالى که، معاصرانش از جمله نظامى عروضى و بیهقى از رباعیّاتى که امروز‌ مایه‏‌ى شهرت و افتخار او هستند، بى‏خبر بودند. صادق هدایت در این باره مى‏گوید:

«گویا ترانه‏‌هاى خیّام در زمان حیاتش به واسطه‏‌ى تعصّب مردم از چشم آنان مخفى بوده و تدوین نشده بوده است و لذا فقط در بین دوستان صمیمى او شهرت داشته و پس از وفاتش منتشر گردیده است.»

خیّام آثار علمى و ادبى بسیارى تألیف کرده است از جمله: رساله‏‌ى “روضه القلوب” درکلیات وجود، رساله‏ى نظام‏الملک در بیان حکومت، رساله‏ى معراجیه، رساله در تحقیق‌معنى وجود، رساله در علم کلیّات و بسیارى کتابهاى دیگر. همچنین، در مقام ریاضیدان وستاره شناس تحقیقات و تألیفات مهمى دارد.نظامى عروضى سمرقندى او راحُجته‏الحقّ و بیهقى امام عصر خود لقب داده‏اند.

به روایتى که در برخى کتابهاى تاریخى از جمله جامع‏التواریخ خواجه رشیدالدّینفضل‏اللّه‏، تاریخ گزیده‏ى حمداللّه‏ مستوفى و روضه‏الصّفا آمده خیّام، حسن صبّاح و خواجه‌نظام‏‌الملک طوسى به سه یار دبستانى معروف بوده‏‌اند که در بزرگى هر کدام به راهىمختلف رفتند. حسن صبّاح رهبرى فرقه‏ى اسماعیلیّه را به عهده گرفت، خواجهنظام‏الملک سیاستمدار بزرگى شد و خیّام شاعر و متفکّرى گوشه‏گیر گردید. بر پایه‏ىحکایت سه یار دبستانى، آنان قرار گذاشته بودند که هر کدام به جایگاه و مقام مهمّىرسیدند، دو نفر دیگر را یارى کنند. هنگامى که خواجه نظام‏الملک به وزارت سلجوقیانرسید، به خیّام فرمانروایى نیشابور و حومه‏ى آن سامان را پیشنهاد کرد؛ اما خیّام نپذیرفتو گفت قصد حکم فرمایى ندارد. بنابراین نظام‏الملک ده هزار دینار مقرّرى براى او تعیینکرد تا در نیشابور به او پرداخت کنند. ولى چنان که مرحوم محمّدعلى فروغى در مقدّمه‏ىتصحیح رباعیّات خیّام اشاره کرده، این داستان سند چندان معتبرى ندارد. علاوه براین،هیچ کدام از معاصران خیّام هم به این موضوع اشاره نکرده‏اند.