گزیده اشعار مولوی “شامل مثنوی معنوی، غزلیات شمس تبریزی و رباعیات”

زندگى نامه مولوى

مولانا جلال‌الدّین محمّد بلخى معروف به مولوى، یکى از بزرگترین شاعران اهل تصوّفو از عارفان مشهور شعر و ادب فارسى و از متفکران بزرگ جهان اسلام است. مولانا درسال ۶۰۴ هجرى قمرى در شهر بلخ به دنیا آمد. در کودکى همراه پدرش از بلخ به قونیه(یکى از شهرهاى ترکیه ) رفت و تحصیلات اولیه را نزد پدرش به پایان رسانید.

پدرش سلطان‌العما بهاءالدّین محمّد، معروف به «بهاء ولد» از عالمان بزرگ و بانفوذ و ازبزرگان مشایخ صوفیه بود که در حدود سال ۶۱۰ هجرى با خاندان و گروهى از یاران خوداز شرق ایران به غرب مهاجرت کرد و سرانجام به دعوت علاءالدّین کیقباد سلجوقى درقونیه اقامت گزید و در همان شهر نیز درگذشت.

مولانا پس از فوت پدرش، تحت تعلیم و ارشاد شیخ برهان‌الدّین محقّق ترمذى در آمد وپس از کسب علوم مختلف اسلامى در قونیه امام وقت گردید و به موعظه و ارشاد مردمپرداخت. او در سال ۶۴۲ با عالم و عارف شوریده، شمس تبریزى که از مشایخ و عرفاى آنروزگار بود، آشنا شد و دم گرم او چنان در وى تأثیر گذاشت که درس و بحث را رها کرد وقدم در راه سیر و سلوک نهاد. مولوى در واقع با یافتن شمس چنان شیفته‌ى او شد کهپشت به مقامات دنیوى کرد و همچنان در ملازمت و ارشاد او بود تا این که متأسفانهشمس در سال ۶۴۵ قمرى بدست عده‌اى از شاگردان متعصّب مولانا کشته شد.

زندگانى واقعى مولانا به عنوان یک شاعر شیفته، بعد از سال ۶۴۲ و انقلاب درونى او آغازشد و از آن پس، از برکت انفاس شمس تبریزى، عارفى وارسته و کامل شد و زندگى خود راوقف ارشاد و تربیت عده‌اى از سالکان در خانقاه خود کرد و دسته‌ى جدیدى از متصوفه راکه به «مولویّه» مشهورند، به وجود آورد.

مهمترین اثر منظوم مولوى، «مثنوى معنوى» است که در واقع شاهکار زبان و ادب فارسى ونشان دهنده‌ى بهترین یادگار ایام صحبت مولانا با شیخ حسام‌الّدین چلبى است. اووسیله‌ى افاضه‌ى کلام و فیض عظیم از وجود مولانا مى‌باشد که بار دیگر پس از شمستبریزى دریاى طبع شگفت انگیز مولانا را به جنبش و تحرک واداشت و سبب گردید تامولوى شب و روز آرام و قرار نداشته باشد و به نظم مثنوى بپردازد. چنان که از اشعار مثنوىاستنباط مى‌شود، برخى شبها نظم مثنوى در حضور حسام‌الدین تا سپیده دم طولمى‌کشیده و اشعارى را که مولانا مى‌سروده، او یادداشت مى‌کرده است. چنانکه مى‌فرماید:

صبح شد اى صبح را پشت و پناه

 عذر مخدومىِ حسام‌الدّین بخواه

نردبان آسمان است این کلام

 هر که از این در رود ، آید به بام

نى به بام چرخ، کو اخضر بود

 بل به بامى کز فلک برتر بود

شیخ عطّار از شاعران صوفى مشرب ایران و از پیشروان مولانا در نظم مثنوى عرفانىاست. مولانا از آثار عطار و سنایى  قدس‌سرهم بسیار تاثیر پذیرفته است، چرا که او در مورد عطار وسنایى چنین گفته است:

من آن مُلاى رومیم کز کِلکم شکر ریزد

  ولیکن در سخن‌گفتن غلام شیخ عطّارم

هفت شهر عشق را عطّار گشت

 ما هنوز اندر خم یک کوچه‌ایم

عطّار روح بود و سنایى دو چشم او

 ما از پى سنایى و عطار آمده‌ایم

*  *  *

مثنوى معنوى الهام گرفته از قرآن و احادیث است. حقایق آن در پوشش داستان بیانشده و بیشتر داستانها نیز از قرآن کریم اقتباس شده است. مثنوى در حقیقت بانگ توحیدو وحدت سر مى‌دهد و به قول خود مولانا دکانِ فقر و وحدت است:

هر دکانى راست بازار دگر

 مثنوى دکّان فقر است اى پسر

مثنوى ما دکان وحدت است

 غیر واحد، هر چه بینى آن بُت است

*  *  *

مثنوى مولانا در شش دفتر و در بحر رمل سروده شده است که در حدود ۲۶۰۰۰ بیت دارد.در این منظومه‌ى بلند که حاوى افکار و اندیشه‌هاى ناب بشرى است، مولوى مسائل مهمعرفانى و دینى و اخلاقى را مطرح کرده و با الهام گرفتن از آیات و احادیث، اشعارى پرمعنى و ماندگار سروده است.

دومین اثر مشهور او «دیوان کبیر» یا «دیوان غزلیّات شمس تبریزى» است. زیرا مولوى بجاىنام یا تخلّصش، در پایان بیشتر غزلهایش نام مُرادش شمس تبریزى را آورده است.

دیوان غزلیّات شمس تبریزى حاوى ۵۰۰۰۰ بیت شعر است که داراى پرشورترینغزلیات عرفانى است. غزلهاى مولوى سرشار از حقایق عرفانى و دریاى جوشانى است کهاز عواطف و اندیشه‌هاى بلند شاعر سرچشمه گرفته است.

سومین اثر منظوم او «رباعیات» است که در حدود ۱۹۸۰ رباعى است. از مولوى آثارىبه نثر نیز باقى مانده که حائز اهمّیّت است.این آثار شامل مجموعه‌ى «مکاتیب» یا مکتوبات، «مجالس سبعه»  و کتاب «فیه ما فیه» است.

کلام مولوى ساده و شیرین و وسعت اطلاعات او نه تنها در علوم گوناگون شرعى، بلکه درهمه‌ى مسائل ادبى و عرفانى و فرهنگ عمومى و اسلامى حیرت انگیز است.

سرانجام مولانا پس از یک زندگى پرماجرا در سال ۶۷۲ در شهر قونیه وفات یافت و درهمانجا به خاک سپرده شد. روحش شاد و یادش پیوسته گرامى.

مقبره‌ى مولانا اکنون در قونیه زیارتگاه دوستداران و مشتاقان او در سراسر جهان است.