گزیده نثر فارسی

آثار ادبى ایران، بازتاب اندیشه‌ها، باورها، هنرمندى‌ها و عظمت روحى و معنوى ملّت بزرگ ایران است که از دیرباز تاکنون حوادث پر فراز و نشیب بسیارى را پشت سر گذاشته و امروز بدست ما رسیده است. غناى این آثار، نشان‌دهنده‌ى تجربه‌ها، تلاش و کوششفرزانگان ادب و فرهنگ ایران است. هر برگ از ادب و فرهنگ ایران زمین، جلوه‌گاه نمایش آثار منظوم و منثور شاعران مشهورى چون فردوسى، سعدى، حافظ، نظامى،ناصرخسرو، خیّام، سنایى، عطّار، مولانا، جامى، سلمان ساوجى، صائب، هاتف، پروین،ایرج میرزا، بهار، الهى قمشه‌اى، دهخدا، شهریار و نویسندگانى چون ابوعلى سینا،ابوریحان بیرونى، ابوسعید ابى‌الخیر، شیخ بهایى، ابوالفضل بیهقى، غزالى، قائم مقام فراهانى و دیگران است که با برخوردارى از فرهنگ و ذوق و کوشش فراوان خویش، آثارى باشکوه و ماندگار خلق کرده که جاذبه و شیرینى این آثار، هر صاحبدلى را مست و مسحور مى‌کند و این شعر دلنشین مولانا را در گوش جان زمزمه مى‌کند که:

آب دریا را اگر نتوان کشید

  هم به قدر تشنگى باید چشید

*  *  *

البته چیدن شاخه گلى از گلستان زیباى این فرهیختگان کارى بود بسیار دشوار؛ چرا که همه نوشته‌هاو سروده‌هاى آنان زیبا و دلنشین است. ولى به هر حال تا حد امکان سعى شده تا اشعار و متونى انتخاب شود که خوانندگان عزیز در کتابهاى ادبیات فارسى مدارس و دانشگاه تا حدودى با آنها آشنا شده‌اند.

بنابراین، مطالعه‌ى مجموعه کتابهاى “گلستان شعر و ادب فارسى” به عنوان «گزیده‌ى ادبیات فارسى» که حاوى شعر و ادب فارسى است، براى دانشجویان و دانش آموزان مفید مى‌باشد. شایان ذکر است که مطالب به ترتیب الفبا تنظیم شده تا دسترسى به آنها آسان باشد.

چو از ما اوفتاد این کار ما را

 خداوندا به ما مگذار ما را

کسى کو در دعا آرد مرا یاد

 همه وقتى نگهدارش  خدا باد

با آرزوى توفیق – عباس یزدى

ابوعلى سینا

شیخ الرّییس حُجّه‌الحقّ ابوعلى معروف به ابن سینا (۴۲۸-۳۷۰ هجرى قمرى) از دانشمندان بزرگ اواخر قرن چهارم واوایل قرن پنجم است. او در ده سالگى حافظ قرآن بود و به فراگیرى منطق و هندسه و نجوم همت گماشت و سپس به آموزش علوم طبیعى، طب و مابعدالطبیعه پرداخت. آثار او عبارتند از: شفا، قانون در طب، اشارات، نجات و دانشنامه‌ى علایى که کتابى است به فارسى و ابن سینا مى‌خواست در این کتاب منطق، طبیعیات، هیأت، موسیقى و مابعدالطبیعه را مورد بحث قرار دهد. وى بجز تحریر منطق و طبیعیات و الهیات توفیق نیافت و بقیه‌ى (هیأت، هندسه حساب و موسیقى) را پس از او یکى از شاگردانش  بنام (ابوعبیدجوزانى) با ترجمه از کتاب ابوعلى سینا به انجام رسانید. وى در سفرى که از اصفهان به همدان مى‌کرد در این شهر بیمار شد و درگذشت و آرامگاه وى در همدان زیارتگاه هزاران گردشگر ایرانى و خارجى است.

اخلاق ناصرى

کتابى است در اصول اخلاق یا حکمت عملى و از نوشته‌هاى معتبر و مهم زبان فارسى توسطخواجه نصیرالدین طوسى ۵۹۷ – ۶۷۲ هجرى قمرى که از کتاب طهاره‌الاعراق ابوعلى مسکویه ترجمه و تحریر شده است.

اسرارالتوحید

چند حکایت از اسرارالتّوحید

محمّد بن منوّر، نواده‌ى ابوسعید ابوالخیر (عارف نامى قرن پنجم) کتاب «اسرارالتّوحید فىمقامات الشیخ ابى‌سعید» را در احوال جدّ خود ابوسعید نوشته است. در این کتاب که نمونه‌اى زیبا از شرح حال نویسى است، احوال، اقوال و کرامات ابوسعید ابوالخیر به شیوه‌اى داستانىبیان شده است.

۱ـ مستوجب آتش!

آورده‌اند که روزى شیخ ما ـ قدس اللّه‌ روحه العزیز ـ در نیشابور به محلّه‌اى فرو[۱] مى‌شد و جمع متصوّفه، بیش از صدوپنجاه کس بازو به هم، ناگاه شخصى پاره‌اى خاکستر از بام بینداخت ؛نادانسته که کسى مى‌گذرد، از آن خاکستر بعضى به جامه‌ى شیخ رسید. شیخ فارغ[۲] بود و هیچ متأثر نگشت. جمع در اضطراب آمدند و گفتند: «این سراى باز کنیم[۳]» و خواستند که حرکتى کنند، شیخ ما گفت: «آرام گیرید؛ کسى که مستوجب آتش بود به خاکستر بازو قناعت کنند،بسیار شکر واجب آید.» جمله جمع را وقت خوش گشت و بسیار بگریستند و نعره‌ها زدند.

۲ـ انسان راستین

شیخ ما را گفتند: «که فلان کس بر روى آب مى‌رود». گفت: «سهل است چغزى[۴] و صعوه‌اى[۵]نیز بر روى آب مى‌رود». گفتند: «فلان کس در هوا مى‌پرد». گفت: «زغن[۶] و مگس نیز در هوامى‌پرد». گفتند: «فلان کس در یک لحظه از شهرى به شهرى مى‌رود». شیخ گفت: «شیطاننیز در یک نفس از مشرق به مغرب مى‌رود. این چنین چیزها را چندان قیمتى نیست. مرد آنبود که در میان خلق بنشیند و برخیزد و بخورد و بخسبد و بخرد و بفروشد و در بازار در میانخلق، ستد و داد کند و زن خواهد و با خلق درآمیزد و یک لحظه از خداى غافل نباشد».

۳ـ بهترین خلق

شیخ ما گفت که وحى آمد به موسى علیه‌السّلام که بنى اسراییل را بگوى که بهترین کس اختیار کند. صد کس اختیار کردند. وحى آمد که ازین صد کس، بهترین اختیار کند؛ ده کساختیار کردند. وحى آمد که از این ده، سه اختیار کنید. سه کس اختیار کردند. وحى آمد که از این سه کس، بهترین اختیار کنید. یکى اختیار کردند. وحى آمد که این یگانه را بگویید تا بدترینبنى اسراییل را بیارد. او چهار روز مهلت خواست و گرد عالم مى‌گشت که کسى طلب کند. روزچهارم به کویى فرو مى‌شد. مردى را دید که به فساد و ناشایستگى معروف بود و انواع فسق و فجور[۷] در او موجود؛ چنان که انگشت نماى گشته[۸] بود. خواست که او را ببرد، اندیشه‌اى به دلش درآمد که به ظاهر حکم نباید کرد؛ روا بود که او قدرى و پایگاهى بود، به قول مردمان خطّى به وى فرو نتوان کشد[۹] و به این که مرا خلق اختیار کردند که بهترین خلقى، غرّه نتوان گشت. چون هر چه کنم به گمان خواهد بود این گمان در حقّ خویش برم، بهتر. دستار درگردن خویش انداخت[۱۰] و به نزد موسى آمد و گفت: هر چند نگاه کردم، هیچ کس را بدتر از خودندیدم. وحى آمد به موسى که آن مرد بهترین ایشان است نه به آن که طاعت او بیش است بلکه به آن که خویشتن را بدترین دانست.

[۱]ـ وارد شد

[۲]ـ آسوده

[۳]ـ خانه را خراب کنیم

[۴]ـ قورباغه

[۵]ـ پرنده‌اى به اندازه گنجشک

[۶]ـ کلاغ

[۷]ـ گناهان زشت

[۸]ـ تابلو شدن.

[۹]ـ به حرف مردم نمى‌توان اعتنا کرد.

[۱۰]ـ کنایه از این که خود را متهم کرد.