دیوان شمس مغربی

بخشی از پیشگفتار کتاب دیوان شمس مغربی:

محمّد بن عزّالدّین بن عادل، ملقّب به شمس‏الدّین و متخلّص به «مغربى»، در سال ۷۶۲شمسى در تبریز دیده به جهان گشود. جامى و برخى تذکره نویسان بر آنند که مغربىتخلّص خود را به علّت سفر به مغرب و خرقه گرفتن از مُریدان مُحیى‏الدّین عربى برگزیده است و لذا او را به دلیل مسافرتهایى که به مغرب کرده است، «مغربى» مى‏نامند.مسافرت مغربى به دیار مغرب او را با افکار ابن عربى آشنا کرد. بر همین اساس رساله جامجهان نماى خود را در شرح حکمت ابن عربى و گزیده‏هایى از شرح قصیده‏ى ابن فارضنگاشته است. این کتاب را شمس به خواهش دوستانش که طالب علم توحید بودند نوشتهاست تا رموز و دشواریهاى آثار معتقدان به توحید را بگشاید. در آثار شمس مغربىمضامین فراوانى در تبیین و تفسیر حکمت وحدت وجودى دیده مى‏شود. براى مثال،شعرى را در باب این که ممکنات در علم خدا ثابت است، چه زیبا سروده است:

بیرون دوید یار ز خلوتگه شهود

 خود را به شکل جمله جهان خود به خود نمود

اسرار خویش را به هزاران زبان بگفت

 گفتار خود را به همه گوشها شنود

در ما نگاه کرد هزاران هزار یافت

 در خود نگاه کرد، همه جز یکى نبود

در هر که بنگرید در او غیر خود ندید

 چون جمله را به رنگ خود آورد در وجود

یک نکته گفت یار، ولیکن بسى شنید

 یک دانه کِشت دوست، ولیکن بسى درود

با آن که شد غنى همه عالم ز گنج او

 یک جو از او نه کاست، نه در وى جُوى فزود

*  *  *

مغربى را هم چنین به خاطر سالهاى زیادى که از عمر خویش را در تبریز گذرانده،«تبریزى» نامیده‏اند. مغربى در تبریز مجلس درس و وعظ داشته و به ارشاد مریدانشمشغول بوده است و مردم نیز به او اعتقاد خاصى داشته‏اند. وى غزل را بسیار روانمى‏سرود و چند ترجیع‏بند و رباعى نیز دارد که معروف است. او در اشعارش از شاعرانى ناممى‏برد که سبک و آثار آنان در آثار وى بى‏تأثیر نبوده است. از جمله این شاعران سنایىغزنوى، عطّار نیشابورى و فخرالدّین عراقى مقبول او هستند؛ چنانکه مى‏فرماید:

وز موج او شده است عراقى و مغربى

 وز جوش او سنایى و عطّار آمده

*  *  *

باز در جاى دیگرى مى‏فرماید:

نشود کسى عراقى به حقایقِ عراقى

 نشود کسى سنایى به معارفِ سنایى

*  *  *

مغربى به موضوع و وزن شعر عطّار توجه دارد. از آن جمله عطّار قصیده‏اى دارد به اینمَطلع:

اى روى درکشیده به بازار آمده

 خلقى بدین طِلسم گرفتار آمده

*  *  *

مغربى با الهام از این شعر عطّار، چنین سروده است:

آن ماه مشترى است به بازار آمده

 خود را بدست خویش خریدار آمده

*  *  *

مغربى گرچه به عطّار و سنایى توجّه دارد، ولى خود را با فخرالدّین عراقى برابر مى‏بیند.لیکن تأثیر تفکّر عراقى به ویژه در کتاب لمعات او در اشعار مغربى مشهود است.

نمونه‌‏هاى زیادى در شعر مغربى وجود دارد که قالبهاى شعرى و وزن آنها به شعر عراقىشباهت دارد، لیکن با وجود این، شاه نعمت اللّه‏ ولى در ترجیع بندى دو شاعر را با هم برابرمى‏بیند:

جامى و شراب و رند و ساقى

 هم مغربى و هم عراقى

*  *  *