فرهنگ توصیفی علوم طبیعی در شاهنامه

مقدمه

سالياني بس دراز از پي افكندن حماسه‌ی ملّي ايرانيان می‌گذرد، ليكن علي رغم گذر زمان، همانسان كه سراینده‌ی نازنينِ اين ديباي خُسرَواني پيش بيني كرد، در برابر هجوم تندباد قوام مهاجم مانند ايلغارها، كاخ نظم او، همچُنان بي گزند و پابرجا ايستاده است.

از آن جا كه اين حماسه‌ی منظوم، سند هويت ملّي و فرهنگي هر ايراني است، اين ميراث گران‌سنگ، نسل به نسل و سینه به سينه در هر دوره و عصری حفظ شد و ايرانيان، در مراسم و آیین‌ها و حتّي شب‌های ديرياز زمستان، با خواندن داستان‌های آن، حصّه‌ی خويش را برداشتند؛ آن گونه كه هر زمان، بيگانگان، چشم تنگ خويش را بر مرزهاي اين سرزمين گشاده داشتند، فرزندان اين مرز و بوم كه گوشِ جانشان، سرشار از ترنّم دلاوری‌های قهرمانان اين حماسه بود، آرش وار، جان در چلّه‌ی كمان نهاده، اراده‌ی دست اندازي حراميان را به خاك وطن، رويايي دست نيافتني ساختند. آري، اين گونه بود كه اين مایه‌ی مباهات هر ايراني، خود، باعث و انگیزه‌ی افتخار و مباهات شد و رنج سي ساله‌ی سراینده‌ی آن، به گنجي ارزشمند، مبدّل گشت.

از سوی ديگر، اشتمالِ اين حماسه‌ی ملّي شاهنامه بر همه‌ی نهادهاي اجتماعي، چون فرهنگ، آداب و رسوم، سنّت‌ها، باورها و اعتقادات، آيين حكومت و سیاست، اقتصاد و خانواده، اخلاق، موسيقي، علوم مختلف و اصطلاحات و موضوعات مربوط به هر يك از اين موارد، گنجينه‌ای از چگونه زيستنِ نياكانِ ما را فرا روي می‌دارد كه اطلاع بر آن، علاوه بر انتقال تجرِبيات، به استنادِ –گذشته، چراغ راهِ آينده است- موجب دركي انديشيده از آن را فراهم می‌آورد كه موجبِ التذاذ بيشتر خواهد شد. هرچند از همان روزگاران نخستين، شاهنامه، مورد توجه بسيار مخاطبان، اعم از عامه‌ی مردم و پژوهشگران و محققان قرار گرفته و حتی در بعضي موارد، به تقليد و نظيره گويي از آن پرداخته‌اند، امّا همچنان صدارت خويش را در ذهن‌ها و قلب‌های مردم حفظ كرده و پژوهش‌های بسيار از ديدگاه‌هاي گوناگون، بيانگر عظمت اين اثر است.

علاوه بر پژوهش‌های گسترده درباره‌ی اين حماسه‌ی ملّي، كه از جنبه‌هاي گوناگون صورت گرفته است، فرهنگ‌های بسياري نيز درباره‌ی شاهنامه به نگارش درآمده كه هر كدام، سعي در شناساندنِ بيشتر و بهتر آن داشته‌اند؛ اين فرهنگ‌ها، گاه به صورت فرهنگ تلميحات و اشارات و گاه به صورت فرهنگِ نام‌های شاهنامه، به زيور طبع آراسته شده است.

كثرت ابيات و گستردگی حكايات و موضوعات كه نيازمند تلاشي گروهي است، مانع از اين بوده است كه اين اثر با همه‌ی جذابيت و گران‌قدری، به صورت همه جانبه مورد بررسي قرار گيرد. اين مهم، شيفتگي و شوق فراوان و همچنين زمان و فرصت بسياري را می‌طلبید. سركار خانم سميرا ستاري، پژوهشگر كوشا و توانمند، با شيفتگي و علاقه‌ی وافري كه به شاهنامه داشته‌اند، با صرفِ زمانِ طولاني و بذلِ همّتي والا، به تدوين فرهنگي جامع از شاهنامه دست یازیده‌اند. اين فرهنگ كه به نوعي می‌توان آن را فرهنگ موضوعی نامید، بر اساس حروف الفبا تنظيم شده است و مشتمل بر دو بخش است؛ بخش اول، به توضیح و تبیین علوم طبيعي (پزشكي، جانورشناسي، كاني شناسی، گیاه شناسی، موسيقي و نجوم) اختصاص یافته است و بخش دوم که کمی بعدتر به چاپ خواهد رسید، به بازنمود اعتقادات، آداب و رسوم، آیین‌ها و برخي علوم ديگر نظير؛ علوم ادبي (آركي تایپ‌ها يا كهن الگوها ضرب‌المثل‌هاي رايج، كنايات، نمادها و رمزها)، علوم خفيه (پيشگويي، تعبیر خواب و سحر و جادو) و جغرافيا می‌پردازد، ضمن آن که در جلد دوم کتاب، به منظور درک بهتر و بیشتر این اثر سِتُرگ و فاخر و آشنايي با واژه‌هاي دشوار آن، به تنظيم واژه نامه پرداخته شده است و در پایان هر جلد، منابع مورد استفاده، معرفی شده‌اند.

استفاده از منابع دست اول و اصيل در شرح موضوعات، يكي ديگر از وجوه امتياز اين فرهنگ عظيم است. به هر حال شايد اين فرهنگ جامع، كه نخستين بار به زيور طبع آراسته می‌شود، اگر نگوييم بي نظير، در نوع خود كم نظير است و اينك توسط اين پژوهشگر جوان، به جامعه‌ی ادبي تقديم می‌شود و اميد است كه از ديدِ صاحب نظرانِ اين حوزه مقبول افتد و در خدمت مطالعات شاهنامه پژوهي قرار گيرد.

 راستان را بقا باد

 اسفند ماه 1391- دكتر محبوبه مباشري

 پیشگفتار

موضوع كتاب حاضر «فرهنگ توصيفي علوم طبيعي (پزشكي، جانورشناسي، كاني شناسي، گياه شناسي، موسيقي و نجوم) در شاهنامه‌ی فردوسي» است. شیوه‌ی پژوهش، كتابخانه‌ای بوده است. نخست شاهنامه چاپ مسكو به طور كامل و با دقت مورد مطالعه قرار گرفت، ضمن آن كه در برخي موارد، شاهنامه به كوشش خالقي مطلق نيز، بررسي شد، شاهد مثال‌های هر بخش به صورت جداگانه يادداشت برداري گرديد و بر حسب موارد كاربرد، طبقه بندي شد، فرهنگ نامه‌هاي كهن و جديد، اوستا و متون پهلوي و همچنین كتب جنبي ديگر نيز مورد توجه قرار گرفت و نتیجه‌ی كار در شش بخش ارایه گرديد. نتیجه‌ی اين پژوهش نشان می‌دهد؛ با وجود اين كه شاهنامه، يك اثر حماسي و پهلواني است؛ امّا در آن، علاوه بر اشاره به فراز و فرود زندگي ايرانيان باستان تشكيل مليّت و تكوين مدنيّت و دفع تجاوز دشمن، به موضوعاتي از قبيل نجوم، فلسفه، كلام، موسيقي و علوم طبيعي نيز پرداخته شده است، كه بررسي موضوع اخير، هدف كتاب حاضر است.

در پژوهش و نگارش كتاب حاضر از راهنمایی‌ها، پشتیبانی‌ها و دلسوزی‌های استادان و دوستان زيادي بهره‌مند بوده‌ام، از همه‌ی ايشان سپاسگزارم. نخست، از استاد فرهيخته و عزيزم جناب آقاي دكتر علامي مهمان‌دوستی كه با بذل وقت و توجه، مرا راهنمايي و ياري نمودند، سپاسگزارم. همچنين از استاد مهربان و فرزانه‌ام خانم دكتر مباشري كه در اين راه خطير، پشتيبان و ياريگر من بودند، تشكر و قدرداني می‌نمایم. نيز از استاد فاضلم، خانم دكتر حسيني كه مرا با منابع و مآخذ بيشتري آشنا نمودند، سپاسگزاري می‌کنم.

فصل اول – پزشكي

 پزشك در لغت

پزشك در پهلوي به صورت «Bicashk» (مناس 2:269) و در پارسي به صورت «بجشك» و «پژشك» صورت آمده است. (خلف تبريزي 1361، ج 1، ص 399، ذيل پزشك)

در مورد واژه‌ی «پزشكي» بايد گفت: اين واژه، حاصل مصدر از «پزشك»، در پهلوي (bicashkih) «اونوالا 408» و (bijashkih) است.

(خلف تبريزي 1361، ج 1، ص 399، ذيل پزشكي)

در شاهنامه نيز، نخستين بار در زمان پادشاهي جمشيد، از واژه‌ی «پزشك» سخن رفته است.

فردوسي 1384/ص 23/ب 43-44

و در قسمت‌های ديگر شاهنامه نيز، به فراخور مطالب بيان شده، اين واژه، بارها آمده است.

همان/ص 354/ب 1207

 همان/ص 414/ب 204

 تعريف علم پزشكي

طب، دانشي است كه به وسیله‌ی آن می‌توان، بر كيفيات تن آدمي آگاهي يافت و هدف آن، حفظ تندرستي در موقع سلامت و اعاده‌ی آن به هنگام بيماري است.

(ابن سينا 1387، ج 1، ص 3)

در حقيقت «طب»، معادل دقيق کلمه‌ی «فيزيك»، ولي براي اين كه در سطح جهاني قابل درك باشد، معادل «پزشكي» براي آن به‌کاررفته است. «فرهنگ پزشكي دورلند»

(ابن سينا 1387، ج 1←پاورقي قانون، ص 3)

ابوعلي سينا اعتقاد دارد، تنِ آدمي را دو حالت است؛ تندرستي و بيماري. (همان، ص 4)

در دينكرت نيز آمده است، كه سلامت دو قسم است؛ اول، سلامتِ تن و دوم، سلامتِ روان و پزشك را دو نوع قلمداد كرده است؛ پزشك روحاني و پزشك جسماني. (همان، ص 5)

پزشكي در شاهنامه

دانش پزشكي از نخستین علومي است كه ايرانيان باستان، بدان توجّه ويژه مبذول داشتند و بزرگان آن، در جهت رشد و بالندگي اين علم، تلاش و كوشش بسياري نمودند. دانش پزشكي، حتّي در پيش از دوره‌ی اوستايي و ظهور زرتشت نیز وجود داشته است. در مورد چگونگي پيدايش علمِ پزشكي عقيده بر اين است كه انسانِ پيش از تاريخ، سرانجام بنا بر ضرورت، از حيوانات الهام گرفت، تجربيات پزشكي و دامپزشكي را به دست آورد و آن را سينه به سينه انتقال داد و هر نسلي، احتمالاً دانش‌های جديدي كسب كرد. از تصاوير كنده كاري شده بر روي ِديوارِ بعضي از غارها، چنين برمی‌آید كه در میهمانی‌های اسرارآميز ِ غارها، موبَدان يا جادوگران، به سلامت حيوانات توجّه كرده و اعمالي انجام می‌داده‌اند. اينان، نخستين پزشكان و دامپزشكان بوده‌اند. (تاج‌بخش 1379، ص 21)

در حقيقت، پزشكي در ميان ملل باستاني، در اساس، جنبه‌ی مذهبي داشت. كاهنان، موبدان و ساير روحانيون زمان، پزشكي را به نام خدايان خود انجام می‌دادند؛ كار آن‌ها، پرستش، نيايش، قرباني و علاوه بر اين، هم چنان كه در كلده انجام می‌گرفت، انجام عمليات اسرارآميزِ جادوگري بود. (همان ص 398)

اين مورد، در شاهنامه (داستان جادوگري زال و احضار سيمرغ و درمان رستم و رخش توسط وي)، سابقه دارد. ميرچا ايلياده، درباره‌ی اين نوع مراسم، كه اغلب با تشريفات و آیین‌های ويژه‌ای از قبيل سحر و جادو همراه است، تعبير جالبي دارد، وي می‌گوید: «همچنين در مورد خاصيت جادويي و درمانگری برخي گياهان، بايد يادآوري كنيم كه، شفا بخشي از اين بابت است كه اين گونه گياهان، يا نمونه‌ای مينُوي دارند و يا نخستين بار، توسط ايزدي، چيده و جمع آوري شده‌اند».

(ايلياده 1384، ص 45)